آنان كه ( 1 ) قول اوّل گفتند در منكم گفتند براى تغليب گفت چه كتاب كتاب رسول است و خطاب به ( 2 ) او و با امّت اوست و مراد ( 3 ) آن است كه منكم و منهم و لكن تغليب داد اين قوم را بر ديگران چنان كه تغليب مذكّر ( 4 ) بر مؤنّث و اين قول را تقويت داد ( 5 ) بقوله * ( وَلَوْ شاءَ اللَّه لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً ) * و التقدير لجعلكم و ايّاهم امّة واحدة تا معنى مستقيم شود گفت اگر خداى خواستى همه را يك امّت كردى و يك شريعت فرمودى اين دليل آن كند كه هر امّتى را شرعى دگر فرمود و هر دو محتمل است و معنى دار . آنگه در معنى اين دو قول گفتند كه ( 6 ) خداى خواستى شما را همه را يك امّت كردى . حسن بصرى و جبّايى گفت مراد اخبار است از ( 7 ) قدرت و ( 8 ) آن كه اختلاف شما نه از سر عجز من است و آن كه اگر من خواهم ، همه را به جبر حمل بتوانم كردن ( 9 ) بر اسلام و لكن حكمت در تكليف راه ندهد چنين كردن ، و اين چنان است كه گفت : وَلَوْ شِئْنا لآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها ( 10 ) ، اگر ما خواهيم هر نفسى را هدى دهيم يعنى مشيّت جبر براى آن كه مشيّت اختيار خود هست . ابو القاسم بلخى گفت معنى آيت آن است كه اگر خداى تعالى خواستى به ايشان آن كردى كه بر كفر مجتمع [ 395 - ر ] شدندى و يك دين و يك ملَّت ( 11 ) يك كلمه در كفر چنان كه كلمتشان مختلف نشدندى ( 12 ) و لكن بكرد براى آن كه مناقض و منافى حكمت باشد و اين نظير اين ( 13 ) آيت بود كه گفت : وَلَوْ لا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ ( 14 ) - الايات ، و مراد آن است كه امّة واحدة فى الاجتماع على الكفر .

--> ( 1 ) . مر به . ( 2 ) . وز ، آج ، لب ، مر ، لت ، مت : با . ( 3 ) . اساس ، مت : فقر از : وز : فقراد ، با توجه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 4 ) . لت كند . ( 5 ) . اساس بر ، كه با توجّه به معنى عبارت و ديگر نسخه بدلها زائد مىنمايد ، آج ، لب ، مر ، لت : دادند . ( 6 ) . آج ، لب ، لت اگر . ( 7 ) . لب : اگر . ( 8 ) . مر : بر . ( 9 ) . آج : توانم كردن . ( 10 ) . سورهء سجده ( 32 ) آيهء 13 . ( 11 ) . آج ، لب ، مر ، لت و . ( 12 ) . وز ، آج ، لب ، مر : نشدى . ( 13 ) . وز ، آج ، لب ، مر ، لت : آن . ( 14 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 33 .